Zainteresowanie twórczością i zdolnościami jest zjawiskiem znanym od lat. Zdolności ludzkie stanowią bowiem bogactwo każdej społeczności a rozwój społeczno-gospodarczy i kulturalny każdego kraju uzależniony jest i związany z rozwojem człowieka, jego inwencji, pomysłowości, wyobraźni i twórczego myślenia. Rzeczywistość materialna i społeczna jest coraz bardziej złożona i niestandardowa, stąd wzrost zainteresowania problematyką twórczości, coraz więcej znaczą twórcze pomysły i ich nosiciele. Najnowsze teorie zdolności zakładają, że wybitne zdolności rozwijają się poprzez interakcję trzech elementów: ponadprzeciętnych zdolności ogólnych tj. pamięć, spostrzegawczość, myślenie, uwaga, wyobraźnia i kierunkowych: artystycznych, przedmiotowych, interpersonalnych oraz twórczości, czyli płynności, giętkości, oryginalności, otwarcia na nowe doświadczenia, ciekawości, niezależności i odwagi, ryzyka w myśleniu i działaniu, wrażliwości na szczegóły, a także sfery motywacyjnej: zaangażowania w pracę, uporczywość, wytrzymałość, pasję, pracowitość, pewność siebie, wiarę w zdolności i w wykonywaną pracę. Dwa pierwsze elementy: zdolności i twórczość decydują o jakości działania, natomiast sfera motywacji umożliwia to działanie. Żadna pojedyncza wiązka nie przesądza o wybitnych zdolnościach. Jednostki o wysokim poziomie twórczości i motywacji a niskim zdolności będą próbowały realizować swoje fantastyczne pomysły bez sukcesu, przy wysokich zdolnościach a niskiej motywacji i twórczości – zdolni, ale leniwi; wysokie zdolności i motywacja a niska twórczość- zdolni bez polotu; wysoka twórczość niska motywacja i zdolności- wymyślają nierealistyczne pomysły bez ich realizacji; wysoka twórczość i zdolności  niska motywacja- zdolni, pomysłowi ale leniwi; wysoka motywacja niska twórczość i zdolności- pilni i pracowici. Wysoki poziom twórczości a niski intelektu  może prowadzić do ostrych konfliktów wewnętrznych i ze środowiskiem, poczucia małej wartości i nieprzystosowania. Wysoki intelekt przy niskiej twórczości może powodować uzależnienie od osiągnięć, ciągłe zabieganie o dobrą ocenę. Niska twórczość i niski intelekt są źródłem reakcji obronnych i zdezorientowania. Wysoki poziom zarówno twórczości jak i intelektu daje wewnętrzne poczucie kontroli oraz poczucie swobody w zachowaniach dziecięcych i dorosłych. Wszystkie sfery rozwijają się prawidłowo w przypadku korzystnego współdziałania z kręgami społecznymi: rodziną, szkołą i rówieśnikami. Aktywne współdziałanie z otoczeniem stwarza optymalne warunki dla rozwoju wybitnych zdolności. Czynniki najczęściej ograniczające ze strony środowiska rodzinnego to: nastawienie na sukces za wszelką cenę, nie dawanie prawa do popełniania błędów, realizacja własnych aspiracji, a nie zainteresowań dziecka, rywalizacyjne nastawienie do rówieśników, niepokój rodziców okresami mniejszej aktywności i wydolności dziecka, kształtowanie motywacji egocentrycznej w określaniu i realizacji celów, skłanianie do przesadnego rozwijania sfery intelektualnej kosztem sfery emocjonalnej i społecznej, brak ciepłej atmosfery czy niezrównoważenie emocjonalne rodziców.
Ze strony rówieśników: ograniczenie samodoskonalenia na rzecz rywalizacji z rówieśnikami, agresja, pomniejszanie osiągnięć innych, złośliwa krytyka powodująca lęk przed porażką . Ze strony instytucji: odmawianie prawa do popełniania błędów, przesadne bazowanie na pamięci, słabe rozeznanie w potrzebach, uczuciach, samoocenie dzieci, brak właściwego wsparcia w kryzysach rozwojowych, niedobór współdziałania w grupach, niedostrzeganie dziecka zdolnego, niewykorzystanie jego potrzeby aktywności poznawczej lub nawet jej hamowanie.
Rozwojowa tożsamość zdolnych kształtuje się poprzez fazę: eksploracji oraz podjęcia realizacji zobowiązania. Faza eksploracji to próbowanie, testowanie, badanie. Cały okres dzieciństwa znajduje się w tej fazie (do 10-12 r.ż.); czas dzieciństwa jest czasem zabawy. Dziecko koncentruje się na procesie, nie na efektach, sprawdza nienaruszalność granic, poznaje swoje kompetencje, kształtuje się obraz własnej osoby, sprawdza właściwości innych ludzi. Jest to faza nadpobudliwości: intelektualnej, emocjonalnej, psychomotorycznej, zmysłowo-sensorycznej, wyobrażeniowej. Faza podjęcia realizacji zobowiązania polega na doprowadzaniu rzeczy do końca; mniej pozwolenia na „niekończenie”. Jest to faza uczenia się brania odpowiedzialności za swoje zachowanie, uczenie się sprawstwa swoich powodzeń i niepowodzeń. Jeśli nie ma poczucia sprawstwa- mała motywacja, aby poprawiać, ulepszać. W tym okresie należy tworzyć okazję do podejmowania trudnych zadań. Duże możliwości wymagają dużych wymagań i bardzo dużego wsparcia. Powinna istnieć równowaga wszystkich trzech elementów. Przy dużych możliwościach i wsparciu a małych wymaganiach: tożsamość „ja” jest najważniejsza, instrumentalne traktowanie innych. Wysokie wymagania a niskie wsparcie może z kolei prowadzić do rozwoju wysokiego poziom lęku, poczucia niskiej wartości. Praca ze zdolnymi powinna polegać na budowaniu sieci wsparcia, pewnej przestrzeni edukacji. Proces twórczy jest naturalnym sposobem działania ludzkiego intelektu, składa się z tych samych operacji intelektualnych jak każdy inny proces psychiczny- percepcji, pamięci, wyobraźni i różnych form myślenia- im dłużej i częściej są ćwiczone, tym większy przyrost wprawy i efektów. Według Bloom’a ok. 50% potencjału intelektualnego kształtuje się od 0-4 r.ż., między 4-8 r.ż. - 30%, 8-17 r.ż. - 20%. Do 13 r.ż. aż 92% potencjału. Zatem środowisko rodzinne jest podstawą rozwoju potencjału intelektualnego. Aby wspierać rozwój swoich dzieci dostarczajmy im materiałów rozwijających wyobraźnię, materiałów wzbogacających obrazowość języka (np. baśnie ludowe, mity, legendy), zostawiajmy czas na myślenie i marzenia na jawie (niech ma czas na zadumę i namysł), zachęcajmy do utrwalania swoich pomysłów, nadajmy wytworom skończoną formę (np. oprawione rysunki, złożony tomik wierszy) akceptujmy naturalną u dzieci skłonność do odmiennego spojrzenia na rzeczy, chwalmy przejawy szczerej indywidualności. Ważnym aspektem twórczości jest właściwa motywacja, czyli pobudzanie aktywności w określonym kierunku poprzez kształtowanie ciekawości poznawczej (np. ćw. Burza pytań, naiwne pytania, co to jest, co mnie dziwi, co chciałbym wiedzieć) i potrzeby naprawiania istniejącej rzeczywistości (ćw. Maszyna bez wad, ulepszanie produktu). Budzenie motywacji immanentnej (nie ma zwycięzców, zadanie jest ciekawe samo w sobie, brak krytyki, eliminowanie lęku związanego z oceną, pokonywanie trudności może dawać dużą satysfakcję). Istotne znaczenie ma zmiana ograniczających przekonań: nie mogę, to dla mnie za trudne- na pozytywne, które są pozwoleniem na penetrację możliwości, a nie przeszkód. Twórczość należy do zachowań, które wytwarzają silne samoistne nagrody i nie potrzebują żadnych dodatkowych wzmocnień zewnętrznych. Rozwijanie myślenia twórczego korzystnie wpływa na ogólne funkcjonowanie, równocześnie rozwija zdolności podstawowe, jak spostrzeganie wzrokowe, słuchowe, pamięć, koncentrację, różne formy myślenia. Wzrost zaufania dzieci do własnych zdolności twórczych następuje w wyniku uwzględniania jedności myślenia, odczuwania i działania (łączenie form: motorycznej, plastycznej i werbalnej, np. ćw. Mój nastrój jest w kolorze, graficzne i pantomimiczne przedstawianie pojęć). W zakresie procesów poznawczych znaczenie mają: giętkość, oryginalność i płynność myślenia, mogą być ćwiczone poprzez łączenie pojęć odległych, tworzenie łańcuchów skojarzeń, budowanie analogii wokół pojęć, burza mózgów: co by było, gdyby..., poprzez zadania, w których nie ma prostych i znanych z życia rozwiązań (np. rysunek nt. zabawki bawią się zabawkami, ułożenie opowiadania na podstawie trzech elementów wyjętych z kieszeni, wyrażanie emocji głosem lub ruchem). W zakresie umiejętności interpersonalnych ważna jest umiejętność współdziałania, współpracy, nawiązywania dobrych kontaktów, skuteczne porozumiewanie się (np. ćwiczenia Wspólne dzieło, aktywne słuchanie, kojarzysz mi się z ...). W zakresie cech osobowości szczególną uwagę należy zwrócić na rozwijanie ego, rozumianego jako system integrujący informacje i doświadczenia jednostki poprzez podnoszenie samooceny i zwiększanie samoakceptacji (np. ćwiczenia Lubię w sobie, lubię w tobie), lepsze poznanie siebie (rysowanie autoportretów, swoich emocji, przedstawianie swoich upodobań). Podnoszenie poczucia kompetencji dzieci przez stwarzanie im sytuacji sukcesu. Przyzwyczajanie do radzenia sobie z zadaniami o wysokim stopniu niejasności – pozytywne doświadczenie wyniesione z takich sytuacji sprzyja w przyszłości redukcji lęku w warunkach dopływu informacji o nowej strukturze, sprzyjają większej otwartości na nowe doświadczenia (np. ćwiczenia Wymyślanie i rysowanie dokończenia  historyjki obrazkowej).
Tak rozumiane rozwijanie myślenia twórczego pozwala na wyrównanie różnego typu dysharmonii i nierównomierności rozwojowych. Do pełnego wyrażania się zdolności niezbędne jest zadbanie o wszystkie elementy uwzględnione w teoretycznym modelu zdolności.     

 Magdalena Ołubowicz