Uczeń zdolny

W Polsce nie ma przyjętej jasnej, jednoznacznej i obligatoryjnej definicji ucznia zdolnego. Coraz częściej badania wskazują na to, że potencjalne zdolności i talenty mogą być uwarunkowane genetycznie, ale do ich wyzwolenia konieczne jest oddziaływanie ze strony środowiska. Dziecko zdolne w rozumieniu społecznym to zwykle uczeń, który ma wzorowe zachowanie i najwyższe oceny z przedmiotów szkolnych. W rozumieniu psychologicznym uczeń zdolny to taki, który ma wysoki iloraz inteligencji, duże osiągnięcia, odczuwa niepokój poznawczy, umie oderwać się od utartych schematów, potrafi znaleźć się w nowej sytuacji, ma pomysły nowych rozwiązań starych problemów, nie boi się nowych rzeczy.
Są przynajmniej dwa kryteria rozpoznawania wybitnych zdolności:

  • psychologiczne - opiera się na badaniu poziomu inteligencji, zdolności specjalnych, cech charakteru i osobowości,
  • psychopedagogiczne - odwołuje się do osiągnięć ucznia.


Uczeń szczególnie zdolny to ten, który ma możliwości dojścia do wybitnych osiągnięć w danej dziedzinie. Zdarzają się uczniowie uzdolnieni wszechstronnie.
Charakteryzując ucznia zdolnego zwraca się uwagę na jego rozwój poznawczy, emocjonalny i zachowanie.

Rozwój poznawczy:

  • ciekawość, dociekliwość, aktywność poznawcza
  • samodzielność sądów, umiejętność ich obrony
  • bardzo dobra pamięć
  • bystrość, myślenie analityczne, zdolność abstrahowania
  • spostrzegawczość, trafność obserwacji
  • logiczne myślenie, kojarzenie, przerzutność uwagi
  • rozwinięte myślenie intuicyjne
  • twórczość, oryginalność, pomysłowość
  • wysoki, ponadprzeciętny rozwój intelektualny
  • łatwość uczenia się dużej ilości materiału
  • szeroki wachlarz zainteresowań, dużo wiadomości pozaszkolnych
  • bogata wyobraźnia
  • odczuwanie przyjemności w czasie wykonywania zadań umysłowych
  • potrzeba ukazania swoich myśli, wrażeń, emocji
  • niezależna postawa, obrona swoich myśli.

Rozwój emocjonalny

  • wrażliwość, często nadwrażliwość
  • empatia
  • często stany niepokoju, poczucia winy
  • samokrytycyzm
  • poczucie humoru
  • duże poczucie sprawiedliwości
  • większa odporność na stres

Zachowanie

  • mają "dziwne" pomysły, które bezwzględnie starają się realizować
  • tolerancyjni wobec sprzeczności i wieloznaczności
  • niecierpliwi, przerywają lekcję pytaniami
  • ucząc się szybko, skracają tok rozumowania, nie zawsze potrafią wyjaśnić rezultat
  • preferują pracę w samotności
  • uczeń taki bywa często kłopotliwy
  • trudności w przystosowaniu się do grupy (chęć ciągłego imponowania, dominacji, postawa egocentryczna)
  • zarozumiałość, okazywanie lekceważenia rówieśnikom i nauczycielom
  • egocentryzm, koncentracja na sobie
  • trudności w przechodzeniu od wiadomości do umiejętności, demonstrowanie wiedzy encyklopedycznej
  • chwiejność emocjonalna, nieśmiałość lub nadpobudliwość psychoruchowa, zachowania agresywne bądź lękowe.

Formy pracy z uczniem zdolnym
Na lekcji (w systemie klasowo - lekcyjnym)

  • różnicowanie treści i wymagań
  • stawianie problemów
  • referat
  • asystent przedmiotowy
  • grupa ekspercka
  • zlecone zadania indywidualne
  • opieka nad grupą uczniów w klasie
  • prowadzenie zajęć w młodszych klasach
  • analiza literatury przedmiotu
  • kapitan drużyny klasowej.

Poza lekcjami

  • koła zainteresowań (uczestnictwo)
  • koła zainteresowań (prowadzenie)
  • kontakty indywidualne z nauczycielem /trening przed konkursem/
  • szkolne olimpiady, konkursy, turnieje, przeglądy
  • sesje popularno - naukowe
  • szkolna liga zadaniowa
  • rozgrywki przedmiotowe
  • spotkania z ekspertami
  • zajęcia pozalekcyjne

Poza szkołą

  • zawody międzyszkolne
  • konkursy, przeglądy, olimpiady
  • obozy naukowe
  • wycieczki naukowe.

Inne formy

  • edukacja przyspieszona
  • klasy autorskie
  • szkoły i klasy specjalne
  • kontakty ze szkołami wyższego rzędu.

Formy pomocy uczniom szczególnie zdolnym
Możliwość skrócenia czasu nauki w każdym typie szkoły poprzez:

  • przyspieszenie obowiązku szkolnego
  • indywidualny tok albo program nauki
  • możliwość klasyfikowania i promowania w ciągu całego roku

Zapewnienie wsparcia materialnego:

  • Stypendium Ministra Edukacji Narodowej
  • Stypendium Prezesa Rady Ministrów
  • Stypendia innych instytucji działających na rzecz dzieci zdolnych

Formy pomocy udzielane dzieciom

  • rozpoznawanie i identyfikowanie dzieci zdolnych
  • ustalanie różnych form pomocy dzieciom zdolnym w szkole, domu i poradni
  • prowadzenie profilaktyki i ewentualnej terapii zaburzeń w rozwoju społeczno-emocjonalnym
  • pomoc w wyborze najkorzystniejszej formy rozwijania zainteresowań dziecka


Formy pomocy rodzicom

  • indywidualne konsultacje i porady
  • pomoc w rozwiązywaniu problemów, jakie mogą pojawić się w pracy z dzieckiem zdolnym
  • udzielanie wskazówek do pracy z dzieckiem w domu, ze szczególnym uwzględnieniem sfery emocjonalno-motywacyjnej
  • informowanie o literaturze (jak rozwijać zdolności)
  • informowanie o fundacjach zajmujących się zdolnymi
  • informowanie o możliwościach dalszego kształcenia, pomoc w ustalaniu kierunków kształcenia
  • porady dotyczące postępowania z dziećmi w sytuacjach sukcesu i porażki
  • prelekcje dotyczące m.in. problematyki zdolności, osobowości ucznia

Formy pomocy oferowane nauczycielom oraz pedagogom i psychologom szkolnym

  • indywidualne konsultacje
  • prelekcje
  • ustne i pisemne zalecenia do pracy z konkretnym dzieckiem
  • pomoc w identyfikowaniu dzieci zdolnych
  • udzielanie wskazówek do pracy z dzieckiem zdiagnozowanym jako zdolne
  • wydawanie opinii umożliwiającej nauczycielowi skonstruowanie indywidualnego programu pracy z dzieckiem zdolnym
  • doradztwo dotyczące m.in. przyspieszenia obowiązku szkolnego, śródrocznej promocji, indywidualnego programu i toku nauki.

Magdalena Ołubowicz