Uzależnienia behawioralne – co to takiego?

1.  Jak wygląda rzeczywistość ?

Z badan Fundacji „Dzieci Niczyje” wynika znaczna różnica między deklaracjami dzieci i rodziców na temat wspólnego korzystania z Internetu. Aż 95% rodziców twierdzi, że korzysta z sieci wspólnie z dziećmi. Potwierdza to tylko 66% dzieci. Niemal wszyscy dorośli deklarują, że kontrolują korzystanie z Internetu przez swoje dzieci. Podobnego zdania jest zaledwie 56% nastolatków. Na jakie metody kontroli wskazują dorośli? Głównie na sprawdzanie historii odwiedzanych stron (69%), ustawienia komputera w widocznym miejscu (60%) oraz kontrolowanie stron, które chce odwiedzić dziecko (57%).
Z badań nad relacjami nastolatków z członkami rodzin na portalu Facebook w 2013 r. wynika, że 2/3 nastolatków ma w gronie facebookowych znajomych kogoś z rodzin. Najczęściej są to kuzyni, rodzeństwo. Zdecydowania rzadziej rodzice. Co ciekawe, żaden z 600 badanych nastolatków nie miał wśród znajomych ojca.
36% polskich nastolatków nie wyobraża sobie życia bez telefonu. Dla 68% telefon to istotne źródło rozrywki i kontaktów towarzyskich. Poza dzwonieniem i wysyłanie SMS-ów młodzi ludzie używają telefon do słuchania muzyki (65%). 60 % uczniów korzysta z telefonu na lekcji, z kolei 18% robi to również podczas sprawdzianów. Niemal połowa młodych ludzi używa telefonu podczas rodzinnych posiłków, a 28% - także w kinie i teatrze.
Z badań Komisji Europejskiej wynika, że aż 67,3% ankietowanych polskich nastolatków zetknęło się w Internecie z pornografią. Celowe korzystanie z pornografii w okresie ostatnich 30 dni zadeklarowało 20% dziewcząt i 66% chłopców. 81% gimnazjalistów stwierdziło, że dostęp do treści pornograficznych jest da nich zbyt łatwy.
Jak wynika z badań EU NET ADB (badania w siedmiu krajach w roku 2013 dotyczące uzależnienia młodzieży od Internetu) 7% gimnazjalistów przyznało się, że przynajmniej raz w roku skorzystało z kasyna online lub serwisu oferującego internetowe zakłady i loterie. 2,43% badanych zadeklarowało, że gra w kasynach internetowych regularnie (1,24% codziennie, 1,19% co najmniej 2 razy w tygodniu).
Dla 62,1% polskich nastolatków Internet jest sposobem na kontakty z innymi ludźmi. 68,6% badanych stwierdziło, że dzięki sieci zdobywa wiedzę potrzebną do szkoły, na zajęcia pozalekcyjne albo do uprawiania hobby. 67,1% nastolatków stwierdziło, że Internet jest dla nich miejscem rozrywki. Badanie wykazało, że kontakty z rówieśnikami za pomocą Internetu mają dla młodych ludzi duże znaczenie. Zdecydowana większość korzysta z serwisów społecznościowych kilka razy dziennie (62,2%), a co piaty (21,3%)-raz dziennie. Tylko 3,8% nastolatków w ogóle nie korzysta z tego typu serwisów.

2. Zmiany, zmiany, zmiany…
Na pytanie „Ilu masz przyjaciół?” chłopiec odpowiada „Nie mam Facebooka”.
Facebook to współczesne podwórko? Czy dla współczesnych dzieci „przyjaciel” oznacza co innego niż dla ich przedinternetowych rówieśników? Być może przedefiniowało się znaczenie „relacji” we współczesnym świecie. Dzieci, młodzież, często młodzi dorośli utrzymują kontakty w Internecie. Pojawia się generacja wychowywana w świecie multimediów. Za pomoc nowych technologii dziecko poszukuje relacji, zaspokojenia potrzeb emocjonalnych, społecznych, poznawczych. Do niedawna mówiliśmy o uzależnieniach w kontekście narkotyków, alkoholu, tytoniu czasem hazardu. Dziś pojawiają się nowe zagrożenia – uzależnienie od komputera, Internetu, telefonu, pornografii, kompulsywnego kupowania – a więc szereg zachowań, które stanowią przejaw patologii ze względu na intensywność ich podejmowania (i na konsekwencje, jakie ponosi jednostka), a nie sam fakt angażowanie się w nie.
Czy zatem współcześni dorośli przygotowani są na takie zmiany? Czy przygotowani są rodzice, nauczyciele? Jak sobie z tym radzi szkoła, rodzina? Czy patrzymy na zachodzące zmiany jako na problem czy na wyzwanie? Jak wypracować mechanizmy ochrony dzieci przed zagrożeniami nowych technologii?
To zasadnicze pytania, które muszą zadawać sobie psychologowie, pedagodzy, socjologowie, nauczyciele i rodzice.
Zapewne profilaktykę należy rozpocząć jak najwcześniej. Już dzieci 2-3-letnie mają styczność ze współczesnymi technologiami. Na tym etapie nieoceniony jest wpływ rodziców, którzy mogą modelować zachowania dzieci. To oni nadają znaczenie relacjom, są wzorem do naśladowania, pokazują propozycje spędzania czasu, sposoby poznawania świat i odczuwania satysfakcji w realnym byciu z innymi a nie w wirtualnym świecie. Oczywiście szkoła również może i powinna kształtować odpowiednie postawy dzieci i młodzieży, pokazywać atrakcyjne sposoby wykorzystania współczesnych technologii, uczyć bezpiecznego korzystania z dostępnych mediów, dostarczyć potrzebnych umiejętności i wiedzy, które pozwolą w przyszłości radzić sobie z ewentualnymi trudnościami.
Pomyślmy o tych nowych zjawiskach we współczesnym świecie jako o wyzwaniach dla nas dorosłych - rodziców, nauczycieli, specjalistów- i starajmy się szukać rozwiązań, pomysłów jak wykorzystać je dla dobra naszych dzieci. Patrzmy szeroko otwartymi oczami, nie bójmy się nowego, dostrzeżmy w tych zmianach szanse i możliwości.

3. Uwaga, fonoholizm
Co trzeci nastolatek w Polsce nie wyobraża sobie życia bez telefonu komórkowego. Dlaczego to takie niepokojące? Co nas powinno zaniepokoić?
Gdy dziecko:

  • odczuwa stałą potrzebę kontaktowania się z innymi przez telefon, a unika kontaktów bezpośrednich, telefon jest pośrednikiem i najważniejszym narzędziem codziennych kontaktów z innymi
  • jest niespokojne, nerwowe i pobudzone, gdy nie zabierze ze sobą telefonu
  • ma telefon ze sobą w każdej sytuacji, zabiera ze sobą dodatkową baterie czy ładowarkę kiedy wychodzi na dłużej, odczuwa głęboki dyskomfort, kiedy nie ma do dyspozycji naładowanego aparatu, zły nastrój, niepokój,
  • ma potrzebę „bycia dostępnym” non stop, odczuwa przymusu nieustannego kontaktowania się z kimś, wykonuje dużą liczbę bezproduktywnych połączeń

Jakie mogą być długofalowe konsekwencje tego zjawiska?

  • przesunięcie bezpośrednich kontaktów na dalszy plan
  • nieumiejętność czytania mowy ciała
  • nieumiejętność okazywania przeżywanych uczuć
  • zamiana odczytywania uczuć na znaki graficzne, które umożliwiają dowolna interpretację
  • funkcjonowanie w pewnego rodzaju sytuacjach pozornych, kreowanych
  • koncentrowanie uwagi na „byciu dostępnym”
  • zanik dotychczasowych zainteresowań
  • gwałtowne wahania nastrojów
  • koszty finansowe pozostające poza kontrolą dorosłych i samego użytkownika.

Jak sobie z tym radzić? Co robić?
Konieczna jest rozmowa z dzieckiem. Dobrym rozwiązaniem jest ponad to kontakt z pedagogiem, psychologiem szkolnym, który może zainicjować zajęcia dotyczące nadmiernego użytkowania telefonu.
Jak rozmawiać?

  • wybierz dobry czas i sprzyjające miejsce
  • zgromadź argumenty
  • potraktuj nastolatka jak partnera w rozmowie-słuchaj i staraj się zrozumieć
  • powiedz o swoich niepokojach
  • daj dobry przykład - postaraj się zachęcić dziecko do bezpośrednich kontaktów, pomóż mu odnaleźć i rozwijać pasję, która odwróci uwagę od telefonu
  • poświęć mu swój czas i uwagę
  • wspólnie ustalcie zasady korzystania z telefonu
  • konsekwentnie ich przestrzegaj.

4. Ryzyko na wyciagnięcie ręki
Dlaczego hazard jest tak pociągający dla młodych ludzi?
Na atrakcyjność hazardu składa się wiele czynników: losowość, możliwość uzyskania szybkich korzyści materialnych, związane z grami ryzyko oraz dostępność. W internecie istnieje wiele serwisów umożliwiających gry hazardowe dostępnych całą dobę bez ograniczeń. Współczesny świat oparty o wartości materialne, zasoby finansowe zachęca do zdobywania środków na wiele sposobów, do korzystania z oferowanych dóbr materialnych. Młodzi ludzie więc szukają sposobów zdobywania środków szybko, łatwo, bez wysiłku.
W co grają dzieci?

  • Poker
  • Blackjack
  • Ruletka
  • Bingo
  • Zakłady bukmacherskie.

Jak rozpoznać, że dziecko zaczęło grać?

  • zmienia się stosunek do pieniądza, wzrastają potrzeby finansowe
  • pojawiają się problemy z koncentracją, zmęczenie, senność-często gra odbywa się w nocy
  • przypływ gotówki, zainteresowanie finansami rodzinnymi, własnym kontem bankowym, możliwościami kredytowymi
  • pojawiają się nowe, drogie przedmioty
  • zmieniają się kontakty społeczne, pojawiają się nowe osoby, czasem dorośli lub starsi koledzy
  • izolacja od dotychczasowych kontaktów społecznych lub zupełne unikanie kontaktów
  • nowe zainteresowania np. sportem, wynikami związane z silnym pobudzeniem.

Co robić w przypadku dostrzeżenia tego typu problemów?
Byłoby dobrze gdyby działania były zintegrowane. Powinny one obejmować działania specjalistyczne – diagnozę psychologiczną, lekarską - ze względu na wysokie zagrożenie depresją, samobójstwem, innymi uzależnieniami i zachowaniami ryzykownymi. Korzystne jest także stworzenie dla dziecka sytemu wsparcia w szkole i w rodzinie. Skuteczność interwencji będzie większa jeśli uda się objąć całą rodzinę wsparciem i terapia systemową. Niezbędne jest uporządkowanie zadłużenia, ujawnienie tożsamości osób, od których dziecko pożyczyło pieniądze oraz przejęcia kontroli nad wydatkami dziecka, dostępnością do pieniędzy oraz konta internetowego.

5. Jak powinna wyglądać edukacja?
Czy tego chcemy, czy nie, nowe media stały się częścią życia społecznego młodych ludzi. Pozwalają na komunikację z rówieśnikami, są elementem autoprezentacji, dają możliwość pochwalenie się sukcesami i osiągnięciami, są źródłem wiedzy. Są codziennością młodych ludzi. Jak zatem w sposób atrakcyjny prowadzić edukację z ich wykorzystaniem pamiętając o zagrożeniach jakie z nimi się wiążą?
O cyfrowych tubylcach i cyfrowych imigrantach po raz pierwszy wspominał Pernsky w 2001 roku i ta metafora się przyjęła. Stwierdził on, że wszyscy ludzie urodzeni w świecie nowych technologii to cyfrowi tubylcy. Zwracał szczególną uwagę na fakt innych warunków rozwoju młodych ludzi w świecie, w którym nowe technologie są obecne powszechnie. Wiąże się to z innymi umiejętnościami. Trudno zatem budować edukację nie biorąc pod uwagę rzeczywistości. Z całą pewnością należy założyć, że cyfrowi tubylcy mają inne umiejętności niż cyfrowi imigranci i odwoływać się do tego różnorodnego doświadczenia mówiąc o edukacji medialnej i nowych technologii. Korzystniejsze wydaje się oswojenie mediów i nowych technologii w szkole niż traktowanie ich jako zagrożeń. Warto pokazać nowe sposoby korzystania z dostępnych technologii, kreatywne i rozwojowe, tak aby młodzi ludzie mogli stać się także twórcami, a nie wyłącznie odbiorcami. Powinniśmy sprawić by stały się one stałym elementem towarzyszącym tradycyjnej edukacji podczas różnorodnych działań w szkole. Wydaje się, że jeśli chodzi o potrzeby rozwojowe to młodzi ludzie są podobni do nas. Oczywiście nie należy zapominać o różnicach, o tym, że młodzi funkcjonują trybie always on-ciągle podłączony. Kluczowe potrzeby rozwojowe nastolatków pozostały jednak niezmienne. Możemy zatem budować nasz kontakt na wspólnym obszarze potrzeb korzystając z dzielącej nas różnorodności. Gdy nauczymy się patrzeć na uczniów przez pryzmat ich zasobów w zakresie nowych technologii, to wtedy być może zdołamy nawiązać z nimi kontakt.

6. A może warto przeczytać?

  1. Augustynek A., Jak walczyć z uzależnieniami?, Delfin, Warszawa 1011.
  2. Augustynek A., Uzależnienia komputerowe. Diagnoza, rozpowszechnienie, terapia, Delfin, Warszawa 2010.
  3. Celebucka J., Myślenie hazardzisty, Świat Problemów nr 4/2013.
  4. Figurska M., Haloooo…tu fonoholok, Charaktery nr 4/2012.
  5. Hoffman B., Fonoholizm, Remedium, nr 7-8/2013.
  6. Junger A., Uzależnienia behawioralne - kiedy zachowanie staje się problemem, Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze nr 10/2013.
  7. Kaczmarek K., Ryzykowne zachowania a nowe media, Remedium nr 7-8/2014.
  8. Kaczmarek K., Hazard w okresie adolescencji, Remedium nr 6/2012.
  9. Kołacka M., Utajony problem, Charaktery nr 11/2014.
  10. Kubińska K., Fonoholizm gimnazjalistów?, Problemy opiekuńczo-Wychowawcze nr 10/2010.
  11. Kucewicz K., Struktura osobowości osoby uzależnionej od zakupów, Świat Problemów nr 4/2013.
  12. Makjchrzak P., Ogińska-Bulik N. Uzależnienia od internetu, Wyd. Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej, Łódź 2010.
  13. Malczewski A., Młodzież i hazard, remedium nr 11/2011.
  14. Maryl-Wójcik M., Hazard online wśród dzieci i młodzieży, problemy Opiekuńczo-Wychowawcze nr 9/2-14.
  15. Ogińska-Bulik N., Uzależnienia od czynności – mit czy rzeczywistość, Delfin, Warszawa 2010.
  16. Ogonowska A., Uzależnienia medialne czyli o patologicznym wykorzystaniu mediów, Wyd. Edukacyjne, Kraków 2014.
  17. Olczak R., Medioholizm – problem przyszłości czy teraźniejszości?, Wychowanie na co dzień nr 10-11/2009.
  18. Rejniak R., Nastoletni hazardziści, Świat Problemów nr 5/2013.
  19. Smaś-Myszczyszyn M., Uzależnienia od pornografii, Świat Problemów, nr 5/2013.
  20. Stepulak M., Uwarunkowania Zespołu Zakupów Nieplanowanych, Remedium nr 11/2010.
  21. Szlendak T., Wielkie halo, Charaktery nr 5/2007.
  22. Szymańska M., Zagrożenia wynikające z nadmiernego oglądania telewizji, Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze nr 1/2009.
  23. Woronowicz B., Hazard-wyzwaniem dl profilaktyki, Remedium nr 11/2011.
  24. Żak P., Szklana pogoda dla telemaniaka, Charaktery nr 5/2004.

Opracowanie Agata Niemier – pedagog PPP nr 3 w Olsztynie
na podstawie: Zdziarski Maciej, Uzależnienia behawioralne u dzieci i młodzieży. Rozmowy z ekspertami., Wyd. Instytut Łukasiewicza, Kraków 2015