Przeciwdziałanie zjawisku agresji i przemocy w szkołach. Profilaktyka oraz skuteczna interwencja.

W ostatnich latach w polskich szkołach coraz częściej nauczyciele i rodzice dostrzegają problem zachowań ryzykownych, agresywnych u dzieci i młodzieży, a czasem wręcz przemocy dzieci starszych, silniejszych wobec młodszych czy słabszych. Wielu traktuje problem izolacyjnie, nie dostrzega wszechobecnej w naszym życiu agresji i przemocy. Już w latach siedemdziesiątych obrazowo ujął to Elliot Aronson, cytowany przez wielu badaczy opisujących niepożądane społecznie zjawisko:
„Przed kilku laty oglądałem w telewizji serwis informacyjny, w którym Walter Cronkite mówił o obrzuceniu napalmem przez samoloty amerykańskie pewnej wsi w Wietnamie Południowym, domniemanej twierdzy Vietcongu. Mój najstarszy syn, który miał wówczas ok. 10 lat, zapytał żywo: „Tato, a co to jest napalm?” „Ach - odpowiedziałem niedbale - o ile wiem, to jest środek chemiczny, który pali się, przywierając do podłoża; jeśli więc dostanie się na skórę człowieka, to nie można go usunąć i płonący napalm powoduje bardzo niebezpieczne oparzenia”. Po czym nadal oglądałem dziennik telewizyjny. Po kilku minutach spojrzałem przypadkowo na syna i zobaczyłem, że łzy spływają mu po twarzy. Patrząc na chłopca odczułem przestrach i wzburzenie, gdyż uprzytomniłem sobie, co się ze mną stało. Czy do tego stopnia uległem znieczuleniu, że na takie pytanie mogłem odpowiedzieć w sposób tak beznamiętny i rzeczowy - jak gdyby syn zapytał mnie, z czego zrobiona jest piłka do baseballu lub jakie są funkcje liścia? Czy aż tak przywykłem do ludzkiej brutalności?” (Aronson 1978, s.193-194).

Od tamtego czasu mamy wiele konfliktów zbrojnych na świecie, drastycznych aktów agresji rówieśniczej z użyciem broni w szkołach na zachodzie, aktów agresji dzieci i młodzieży wobec siebie oraz nauczycieli również w polskich szkołach. Czy coś się zmieniło w tym zakresie od lat dziewięćdziesiątych, gdy masowo do szkół polskich weszły programy przeciwdziałania agresji i przemocy, a K. Kmiecik-Baran udostępniła pedagogom i psychologom szkolnym narzędzia do badania zjawiska wśród młodzieży?

Powiedzenie: „Jeśli chcesz zmienić świat, zacznij od siebie."
Inne: „W teorii, teoria i praktyka są identyczne. W praktyce - nie są." - Y. Berra.

W wielu naukowych publikacjach badacze dla celów praktycznych od lat próbują zdefiniować pojęcia: zaburzenia zachowania, agresja, przemoc, przestępstwo. W szkole szczególnie dla rodziców i nauczycieli wydają się niejednokrotnie trudne do rozróżnienia zachowania agresywne od przemocy, co prowadzi u wielu z nich do nieuprawnionych uogólnień i stygmatyzacji typu: „W tej szkole panuje przemoc”. Tymczasem agresja i przemoc jest wokół nas, a szkoła jest tylko odbiciem wielu problemów społecznych na małej przestrzeni. W tłumaczeniu z języka łacińskiego „ agresja” to krok, chód, ruch do przodu w celu zaspokojenia swoich potrzeb; w potocznym znaczeniu: wrogie ruchy i zachowania, mające na celu wyrządzenie komuś krzywdy, szkody, straty czy bólu. U agresywnego napastnika na boisku czy „bardzo aktywnego”, stale zwracającego na siebie uwagę ucznia, wcale nie musi wiązać się z celowym łamaniem norm społecznych. Może być agresją konstruktywną i oznaczać dążenie do rozwoju. W praktyce mamy jednak najczęściej do czynienia z agresją destruktywną, godzącą w swobody jednostki, chociaż w podejściu prawnym nie zawsze rozumianą jako przestępstwo. Pierwotnie akt agresji interpretowany był jako nadużycie siły. Aktualnie niejednokrotnie mamy na uwadze przemoc, ponieważ pojęcia te stosuje się coraz częściej w tym samym znaczeniu, zamiennie. W praktyce jednak warto odróżniać sytuacje agresji od autentycznej przemocy i tym ważnym wyróżnikiem jest przewaga sił jednej ze stron. W przypadku przemocy jest ona zawsze po stronie sprawcy, w agresji - zrównoważona. Spotykane w literaturze przedmiotu definicje przemocy w jej opisie biorą pod uwagę trzy podstawowe kryteria: rodzaj zachowania, intencje oraz skutki. Przyjmuje się, że jest to takie zachowanie jednostki lub grupy, w wyniku którego inne osoby ponoszą uszczerbek na ciele lub w zakresie funkcji psychicznych (K. Kmiecik-Baran, 2000). Dokładnie odzwierciedla to definicja J. Pospiszyl (1994), która nazywa przemoc „wszelkimi nieprzypadkowymi atakami godzącymi w osobistą wolność jednostki lub przyczyniające się do fizycznej, a także psychicznej szkody osoby, wykraczające poza społeczne zasady wzajemnej relacji”.
Według Mellibrudy (96):

  • jest zawsze intencjonalna,
  • jest nieprzypadkowa,
  • jest naruszeniem praw, dóbr jednostki,
  • często uniemożliwia samoobronę,
  • zawsze wyrządza szkodę,
  • często jest rozpaczliwym zagłuszeniem poczucia niemocy,
  • lubi się powtarzać (pierwszy akt przemocy bywa dziełem przypadku, poczucie bezkarności toruje jednak drogę następnym),
  • za przemoc odpowiedzialny jest zawsze sprawca.

W literaturze badacze przedmiotu, psychologowie dla celów praktycznych opisują różne formy przemocy:

  1. fizyczna (bicie, szarpanie, kopanie), psychiczna (izolowanie, odrzucanie, szantaż emocjonalny), słowna (dokuczanie, poniżanie, obrzucanie obelgami, plotkowanie), seksualna (wykorzystywanie dziecka do zaspokajania potrzeb seksualnych, gwałt, kazirodztwo, zmuszanie do oglądania nagości lub pornografii), zaniedbywanie (niezaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych i emocjonalnych dziecka, brak uwagi, ciepła, czułości),
  2. interpersonalna (dokonująca się w bezpośrednich relacjach międzyludzkich, „ma twarz”), strukturalna (często „bezgłośnie” istniejąca w strukturach społecznych i procesach socjalizacji obowiązujących w danej kulturze), symboliczna (opierająca się na modelach uznanych w kulturze, grupie społecznej),
  3. spontaniczna (gorąca, w której z frustracji i niemocy dominują: gniew, wściekłość, furia) i chłodna (działanie z premedytacją, przemoc jest niejako „zapisana” w obyczaju i kulturze jako część wyposażenia psychologicznego jednostki oraz realizacji roli, a sprawca często „nauczył się jej na własnej skórze”),
  4. gniewna, zadaniowa,
  5. frustracyjna, naśladowcza, instrumentalna.

Praktyczne powiedzenia ludowe są bliskie teorii: „Świat jest doskonale niedoskonały.”, „Bity – bije innego.”

W literaturze dotyczącej zjawiska agresji i przemocy opisywanych jest kilka koncepcji nabywania agresywności. Za K. Kmiecik-Baran(2000):

  1. agresja jako instynkt (reprezentanci: Z. Freud, K. Lorenz, N. Tinbergen, Mc Dougall) zakłada istnienie wrodzonego instynktu walki, agresji niezbędnej do przetrwania i utrzymania gatunku, który jest mniej lub bardziej podatny na wpływy zewnętrzne i modyfikowanie przez wychowanie; zwolennicy tej teorii prowadzą też badania w zakresie ukazania roli, jaką w powstawaniu agresji odgrywają: ośrodkowy układ nerwowy, układ hormonalny i czynniki genetyczne,
  2. agresja jako popęd nabyty, frustracja - agresja (przedstawiciele: J. Dollard, N. A. Miller, H. H. Selye, L. Berkowitz), która akcentuje wpływ frustracji na powstanie napięcia emocjonalnego w przypadku pojawiających się trudności - przeszkód, które z kolei stanowi motywacyjną funkcję agresywnego zachowania; emocją specyficzną dla agresji jest gniew; teoria wprowadza m.in. pojęcie agresji przemieszczonej na inny obiekt i podkreśla znaczenie wczesnej frustracji podstawowych potrzeb psychicznych dziecka (m.in. zaburzonego kontaktu uczuciowego z najbliższym otoczeniem) w powstawaniu bodźca pobudzającego do agresji; fizjologowie dla określenia podłoża fizjologicznego zachowań agresywnych jako odpowiedzi na frustrację wprowadzili do tej teorii pojęcie „stresu”,
  3. agresja jako zachowanie wyuczone społecznie, nawyk (przedstawiciele: A. Buss, A. Bandura, R.H. Walters, U. Bronfenbrennern), wynikające z mechanizmów: modelowania i naśladowania, gratyfikacji, identyfikacji oraz wzmocnienia; zgodnie z nią, jeśli zachowanie agresywne prowadzi do zaspokojenia potrzeb może utrwalić się, zaś agresywny rodzic, inne znaczące osoby dorosłe czy bohaterowie filmów mogą modelować niepożądane zachowania poprzez uruchamiany mechanizm identyfikacji z modelem, który stwarza warunki do naśladowania przez dzieci i młodzież agresywnych zachowań.

Pedagodzy i psychologowie w diagnozie zaburzeń zachowania, zachowań ryzykownych czy agresywnych uczniów, biorą pod uwagę przyczyny tkwiące w samym dziecku i rodzinie oraz wpływ grupy rówieśniczej, szkoły i mediów:

  1. czynniki związane ze zdrowiem, zaburzeniami w rozwoju i temperamentem dziecka,
  2. czynniki związane z atmosferą i relacjami w rodzinie, w tym: brak ciepła i zainteresowania sprawami dziecka, brak jasno wyznaczonych granic – jak dziecku wolno się zachowywać; agresję i przemoc dorosłych wobec siebie i dziecka, podwójne wzorce zachowań i brak konsekwencji (rodzic co innego mówi, co innego robi), pobłażliwość i przyzwolenie na stosowanie przez dziecko agresji wobec innych, kryzysy domowe i rozwiązywanie konfliktów metodami „siłowymi”,
  3. mechanizmy wewnątrz grupy, z którą identyfikuje się dziecko, naśladowanie rówieśników znaczących (m.in. postrzeganie, że uczniowie silni, agresywni są popularni, odnoszą korzyści zaś uczniowie będący ofiarami są w oczach innych mniej wartościowi, „może zasługują na taki los”) oraz poczucie, że odpowiedzialność w grupie słabnie (rozmyta odpowiedzialność zmniejsza poczucie winy),
  4. czynniki związane z warunkami i organizacją szkoły, jak: hałas, duża liczba uczniów na małej przestrzeni, z góry narzucony porządek czy ukierunkowany sposób spędzania czasu; związane także z procesem nauczania, regułami życia szkolnego, kompetencjami osobowościowymi i zawodowymi nauczycieli.

Badający zjawisko w ostatnich latach zwracają uwagę na zmieniającą się w polskim społeczeństwie hierarchię wartości, wzrost anonimowości oraz procesów selekcji i różnicowania społecznego prowadzących do alienacji i wykluczenia społecznego, a także wpływ mediów. Według R. Portman (2006) główne przyczyny stosowania przemocy, to: przemiana hierarchii wartości, niewydolność wychowawcza rodziców, doświadczanie przemocy w rodzinie, szkolne procesy selekcji i różnicowania (wykluczenia z powodu trudności w uczeniu się czy przynależności etnicznej), ograniczone możliwości rozwoju, wzrost liczby potencjalnie zagrożonych młodych ludzi, wpływ mediów, nuda, zwiększająca się ilość okazji do łamania prawa (poczucie anonimowości, większa mobilność młodzieży oraz łatwiejszy dostęp do broni), strach przed przemocą (powodujący poczucie permanentnego zagrożenia i napięcia emocjonalnego).

Na przełomie XX i XXI wieku, wraz z rozwojem cywilizacji i technologii pojawiły się nowe miejsca oraz formy walki i przemocy, także w środowisku szkolnym. W jej identyfikacji i opisie stosuje się następujące pojęcia: mobbing (przemoc głównie emocjonalna, terror psychiczny, prześladowanie podwładnego lub współpracownika w miejscu pracy: szykanowanie, zaczepianie, izolowanie, obmawianie, nieprzyjazne wypowiedzi i zachowania grupy osób lub osoby, w stosunku do drugiej osoby lub grupy, mające najczęściej na celu wyłączenie konkretnej osoby z grupy koleżeńskiej lub zawodowej), w latach osiemdziesiątych szwedzki lekarz i psycholog H. Leymann użył po raz pierwszy terminu mobbing w stosunku do odkrytych przez siebie mechanizmów funkcjonowania pomiędzy pracownikami w ich miejscu pracy; bullying (przemoc w szkole), cyberprzemoc - cybermobbing – cyberbullying (świadome, wielokrotne i wrogie zachowania w Internecie mające na celu wyrządzenie komuś krzywdy z użyciem technologii informacyjnych i komunikacyjnych: poczty elektronicznej, stron internetowych, serwisów społecznościowych, czatów, blogów, for dyskusyjnych oraz komórek). Coraz częściej nękanie, straszenie czy szantażowanie za pomocą sieci przybiera formę publikowania bądź rozsyłania kompromitujących zdjęć lub filmów, podszywania się pod inną osobę, obraźliwego komentowania wpisów na blogu, przesyłania linków z obraźliwymi zdjęciami i filmikami znajomym. Wielu badaczy zjawiska mobbingu w przestrzeni elektronicznej rezerwuje termin cyberbullying do sytuacji, w których sprawca/sprawcy i ofiara należą do tej samej grupy społecznej, np. klasy szkolnej. Należy dodać, że ośmieszające ofiary przemocy filmy są również nagrywane na korytarzach i w szatniach szkolnych, czemu próbują przeciwdziałać nauczyciele bardzo często niestety bez konstruktywnego wsparcia nieświadomych zagrożenia rodziców.

Szkoły posiadają system interwencji w przypadkach zachowań ryzykownych dzieci.

Podstawą przeciwdziałania agresji i przemocy rówieśniczej w szkole jest system interwencji – jednolitych i czytelnych dla całego środowiska zasad reagowania – respektowany w równym stopniu przez uczniów, nauczycieli i rodziców. Najważniejszymi zasadami systemu jest:

  1. Reagowanie - dawanie uczniom komunikatów, że nie mogą zachowywać się agresywnie, a używanie przemocy spotka się zawsze z konsekwencjami.
  2. Współdziałanie i udzielanie sobie wzajemnego wsparcia przez nauczycieli i rodziców, zachęcanie do współpracy uczniów w sprawie przeciwdziałania przemocy.
  3. Przyjęcie procedur postępowania w przypadku zaistnienia pojedynczych aktów agresji, jak i przemocy oraz cyberprzemocy.
  4. Interweniowanie w sposób przekazujący zawsze troskę o dziecko – zarówno ofiarę, jak i sprawcę przemocy – z wyraźnym zaznaczeniem, że nie aprobujemy konkretnych zachowań, a nie osoby ucznia.
  5. Bogata, ciekawa oferta zajęć pozalekcyjnych (alternatywnych).
  6. W przypadku pojawiających się u uczniów trudności w uczeniu i zachowaniu realizowanie zadań z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej.
  7. Prowadzenie edukacji przedmiotowej: agresja, przemoc, cyberprzemoc.
  8. Propagowanie pokojowych metod rozwiązywania konfliktów: negocjacji, mediacji.
  9. Wspólna dbałość o dobrą atmosferę w szkole wszystkich podmiotów, ale przede wszystkim nauczycieli.

„Sama wiedza nie wystarcza,
trzeba jeszcze umieć ją stosować”
- Johan Wolfgang Goethe

Nie tylko dla Rodziców!

Metody zapobiegające powstawaniu agresywności u dzieci i młodzieży. W wychowawczym prowadzeniu dziecka należy:

  • starać się codziennie spędzać z nim jak najwięcej czasu i dawać mu poczucie uwagi (słuchać, odpowiadać na nurtujące go pytania, rozmawiać, czytać itp.),
  • dbać o spokojną, uporządkowaną atmosferę w domu i w miarę stały harmonogram dnia, uwzględniający: aktywność fizyczną i umysłową, zabawę, obowiązki, wypoczynek, sen (pamiętać, że napady złości najczęściej zdarzają się wtedy, gdy dziecko jest zmęczone bądź przygnębione, a jego niedojrzały układ nerwowy nie jest wstanie przebywać przez osiem godzin „w pracy” – na zajęciach lekcyjnych i świetlicy),
  • być przykładem dobrego/zrównoważonego zachowania (pamiętać, że dziecko uczy się przede wszystkim przez naśladowanie osób znaczących i tylko własnym przykładem budujemy autorytet),
  • przestrzegać i konsekwentnie wymagać od dziecka przestrzegania przyjętych zasad i konwencji (ustalić z dzieckiem czytelne granice pamiętać, że mogę wymagać tylko tego, co sam/sama szanuję i realizuję),
  • w konkretnych sytuacjach krótko, dokładnie i cierpliwie wyjaśniać, jakiego zachowania od dziecka oczekuję,
  •  w obliczu nieodpowiedniego zachowania dziecka zachowywać spokój (powoli tłumaczyć, jak należy postępować – odwołać się do ustalonych wspólnie reguł – przywołać naturalne konsekwencje – pozwolić ponieść konsekwencje – zachęcić dziecko, by zastanowiło się nad konsekwencjami swoich zachowań bez pytania, dlaczego „coś” zrobiło – pozwolić samemu naprawić szkodę),
  • dbać o adekwatne, trafiające do dziecka słownictwo (starać się mówić co może, a nie czego mu nie wolno),
  • uczyć poprzez własny przykład, jakiego tonu głosu należy/wypada używać w różnych sytuacjach społecznych,
  • skupić się na rzeczach ważnych i nie karcić za każdy drobny występek,
  •  dostrzeganiem nawet drobnych osiągnięć, pochwałami (najlepiej opisowymi), wzmacniać zachowania pożądane,
  • zawsze wspierać w sytuacjach trudnych przede wszystkim przez aktywne słuchanie, pomoc w zrozumieniu przeżywanych przez dziecko uczuć, wskazówki prowadzące do wykonania zadania,
  • kreować sytuacje społeczne, w których dziecko może poznać rówieśników poza szkołą oraz wykazać się w różnych dziedzinach (obserwować, rozwijać zdolności i zainteresowania).

Specjaliści z Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej nr 3 prowadzą zajęcia zapobiegające agresji i przemocy w szkołach:

  • dla uczniów: integracyjne, z zakresu rozumienia regulacyjnej funkcji norm społecznych i uczuć w zachowaniu, radzenia sobie w sytuacjach związanych z agresją i przemocą oraz socjoterapeutyczne; dla młodzieży ponadgimnazjalnej warsztaty rozwiązywania sytuacji trudnych, konfliktów metodą systemową „Cebula”,
  • dla rodziców: „Szkołę dla rodziców i wychowawców” oraz warsztaty rozwiązywania konfliktów metodą systemową „Cebula”.

Bożena Ramutkowska-Celej
psycholog, edukator z zakresu przeciwdziałania agresji i przemocy w szkole

Literatura:

  1. Aronson E., Człowiek istota społeczna, Warszawa 1978
  2. Frączek A., Studia nad uwarunkowaniami i regulacją agresji interpersonalnej, Wrocław 1986
  3. Jundziłł I., Dziecko – ofiara przemocy, Warszawa 1993
  4. Kmiecik-Baran K., Młodzież i przemoc. Mechanizmy socjologiczno-psychologiczne, Warszawa 2000
  5. Mellibruda J., Patrząc na przemoc. Świat Problemów. 5(40). 4-10, 1996
  6. Portman R, Przemoc wśród dzieci–uchwycić sedno, Kielce 2006
  7. Pospiszyl I., Przemoc w rodzinie, Warszawa 1994
  8. Pyżalski J., Agresja elektroniczna i cyberbullying jako nowe ryzykowne zachowania młodzieży, Kraków, 2012